W Instytucie Nauk Prawnych PAN dyskutowano o pożądanych zmianach w polityce karnej i penitencjarnej, które spowodowałyby rozluźnienie więzień.

We wrześniu 2000 r. liczba więźniów w Polsce przekroczyła liczbę miejsc. Od tego czasu datuje się przeludnienie więzień. Największy ścisk panował w marcu 2007 r., kiedy izolowano 91.163 więźniów. Pod koniec czerwca br. w jednostkach penitencjarnych przebywało 85.637 osadzonych na 82.785 miejsc. Tygodniowo przybywa 150-200 osadzonych.
Obecny na konferencji Krzysztof Kwiatkowski, sekretarz stanu w MS, mówił o podjętych przez resort i więziennictwo działaniach ograniczających zaludnienie: programie pozyskania 17 tys. miejsc zakwaterowania, systemie dozoru elektronicznego, który ma być stosowany w stosunku do ok. 15 tys. skazanych rocznie, zmianie polityki warunkowych przedterminowych zwolnień, transportowaniu osadzonych do jednostek nieprzeludnionych, zwiększeniu częstotliwości orzekania kary ograniczenia wolności, czemu mają sprzyjać preferencje dla podmiotów zatrudniających skazanych i rozszerzenie możliwości karania grzywną. W komisjach sejmowych trwają prace nad zmianami w kkw .
Minister poinformował, że wnikliwej analizie poddawana jest ustawa o przeciwdziałaniu narkomanii oraz możliwość orzekania przymusu pracy społecznie użytecznej, wykonywanej np. w soboty i niedziele przez sprawców przestępstw drogowych, zwłaszcza pijanych rowerzystów. - Chcemy korzystać z różnych instrumentów, aby ograniczyć przeludnienie - podkreślił wiceminister Kwiatkowski.
Prof. Teodor Szymanowski przedstawił statystykę, zgodnie z którą w Polsce w ostatnich latach następuje wyraźny spadek liczby popełnianych przestępstw, także najgroźniejszych: zabójstw i zgwałceń. Zmienia się też struktura przestępczości. O ile 10 lat temu przestępstwa przeciwko mieniu stanowiły 43 proc. wszystkich czynów niezgodnych z prawem, to w 2007 r. na pierwszym miejscu znalazły się przestępstwa drogowe (35,1 proc., w tym prowadzenie pojazdu w stanie nietrzeźwości - 32,6 proc.), następnie przeciwko mieniu (27,9 proc.) i przeciwko wymiarowi sprawiedliwości, których istotą było pogwałcenie sankcji nałożonych przez sąd za prowadzenie pojazdu w stanie nietrzeźwości (6,4 proc.). Gdyby odjąć przestępstwa drogowe i związane z naruszeniem ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii, stopień prizonizacji w Polsce obniżyłby się z 230 do 92.
Ponad dwukrotnie wzrosła liczba orzeczonych przez sądy kary pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem ich wykonania - ponad ćwierć miliona takich kar w 2007 r. prof. Szymanowski ocenił jako niewłaściwą tendencję w polityce karania. Rekordzista miał orzeczonych 35 zawieszeń wykonania kary. Spadła natomiast liczba orzeczonych grzywien i kary ograniczenia wolności, co plasuje Polskę wśród krajów biednych (w Zachodniej Europie przeważają grzywny).
Sądy z upodobaniem stosują karę pozbawienia wolności, chociaż częściej, niż 10 lat temu, orzekają kary krótkoterminowe, Mimo to, średnia kara w Polsce wynosi 15,8 miesięcy pozbawienia wolności. - Jeśli średnia kara nadal będzie wynosić ponad rok, to choćby spadała przestępczość, stany populacji więziennej będą rosły - uważa prof. Szymanowski.
- W ostatnich 10 latach zaostrzono politykę karną w stosunku do tzw. drobnicy przestępczej - stwierdził prof. Stefan Lelental. Świadczy o tym liczba orzeczeń bezwzględnej kary do jednego roku pozbawienia wolności, która w tym czasie wzrosła z 20 do 40 tys. Dodatkiem do ponurego obrazu wymiaru sprawiedliwości będzie wprowadzenie w przyszłym roku instytucji przedawnienia kary dla orzeczeń niewykonywanych od 1990 r.
Prof. Andrzej Zoll uznał, że z uwagi na wysoki współczynnik prizonizacji, polskiemu systemowi penitencjarnemu daleko do poziomu europejskiego. Budowanie nowych miejsc w jednostkach penitencjarnych jest złą drogą do ich rozluźnienia, należy dążyć do ograniczenia stosowania kary pozbawienia wolności.
Środowisko naukowe postuluje złagodzenie zbyt represyjnej polityki karnej, rozszerzenie możliwości stosowania środków alternatywnych wobec kary pozbawienia wolności, ustawowe ograniczenie możliwości odmowy warunkowego przedterminowego zwolnienia. Proponuje częściej stosować warunkowe zawieszenie kary w przypadkach odroczenia jej wykonania oraz warunkowe zwolnienie z reszty kary w czasie przerwy w jej wykonaniu, jeśli skazany zachowuje się właściwie.
Należy, według naukowców, przygotować nową ustawę o postępowaniu w sprawach nieletnich oraz przemyśleć koncepcję orzekania kary pozbawienia wolności w systemie dozoru elektronicznego. Nad poziomem i spójnością projektowanych zmian przepisów prawa karnego powinna czuwać stała komisja ds. kodyfikacji.