HELSIŃSKA FUNDACJA PRAW CZŁOWIEKA Cz 6

PLAN I TECHNIKA LUSTRACJI PRZEPROWADZANYCH PRZEZ BIURO RZECZNIKA PRAW OBYWATELSKIC

3. Warunki bytu, zaspokojenie potrzeb materialnych, opieka medyczna:

- czy sale mieszkalne są odpowiednie (warunki przestrzenne, oświetlenie, wietrzenie itd.)? ocena i uwagi.

- czy sale są zamykane na noc?

- czy jest problemem załatwienie potrzeby fizjologicznej w nocy?

- ocena wyżywienia i uwagi na jego temat;

- czy można otrzymywać paczki (uzasadnienie wypowiedzi)?

- czy można nosić własne ubranie, bieliznę, obuwie?

- czy można otrzymywać pieniądze od rodziny lub innych osób?

- czy ma książeczkę PKO i czy może korzystać z ulokowanych na niej pieniędzy?

- czy istnieją warunki do utrzymania higieny osobistej i czystości (ocena i uwagi)?

- ocena opieki zdrowotnej i uwagi na jej temat; czy korzystał z tej opieki?

4. Traktowanie wychowanków:

- czy ma jakieś uwagi na temat pobytu w izbie przejściowej?

- czy ma uwagi na temat wstępnej rozmowy? Kto z nim rozmawiał po przyjęciu do zakładu i jak długo trwała rozmowa?

- ocena przeszukiwań osobistych w zakładzie i uwagi na ich temat (uzasadnienie wypowiedz);

- czy ma uwagi na temat traktowania go przez personel zakładu (uzasadnienie wypowiedzi)?

- czy był karany dyscyplinarnie (rodzaj kary, sposób wykonania, czas trwania kary itd.)?

- czy przebywał w izbie izolacyjnej? Ocena i uwagi (także na temat umieszczenia w niej innych wychowanków);

- czy stosowano wobec niego szczególne środki przymusu? Ocena i uwagi (rodzaj środka, czas trwania, powód itd.).

5. Podkultura, "drugie życie":

- czy wśród wychowanków występuje samorzutny podział na grupy?

- jak można scharakteryzować te grupy?

- czy chce opowiedzieć o swojej przynależności do jakiejś grupy?

- czy doznał lub doznaje jakichś przykrości od innych wychowanków (rodzaj, powód)? Czy zgłaszał administracji zakładu o tym fakcie? Czy dowiedziała się

o nim z innego źródła? Jakie kroki poczyniła w tej sprawie?

- Inne sprawy związane z "drugim życiem".

6. Praktyki religijne, korespondencja, odwiedziny, działalność resocjalizacyjna, kulturalno-oświatowa i sportowa:

- możliwość wypełniania praktyk religijnych (uzasadnienie wypowiedzi);

- utrzymywanie korespondencji z najbliższymi (uzasadnienie wypowiedzi);

- prowadzenie korespondencji z urzędami (uzasadnienie wypowiedzi);

- czy odwiedziny mogą się odbywać bez przeszkód (uzasadnienie wypowiedzi)?

- uwagi na temat udzielania urlopów losowych (uzasadnienie wypowiedzi);

- uwagi na temat działalności kulturalno-oświatowej (uzasadnienie wypowiedzi);

- uwagi na temat działalności sportowej (uzasadnienie wypowiedzi);

- czy uważa, że się zmienił pod wpływem pobytu w zakładzie? Jeśli tak, w czym się to przejawia? Co doprowadziła do tych zmian?

- czy - ogólnie rzecz ujmując - inni wychowankowie zmieniają się pod wpływem pobytu w zakładzie? Jeśli tak, na czym głownie polegają te zmiany? Co doprowadziło do tych zmian?

- Inne dodatkowe uwagi.

D. Kwestionariusz do rozmowy z tymczasowo aresztowanym

" Liczba zarzucanych czynów.

" Krótki opis głównego zarzucanego czynu.

" Kwalifikacja prawna czynu głównego.

" Organ, który zastosował tymczasowe aresztowanie (prokurator, sąd).

" Organ, do którego dyspozycji pozostaje tymczasowo aresztowany (prokurator rejonowy, wojewódzki, wojskowy, sąd rejonowy, wojewódzki, Sąd Najwyższy).

" Faza postępowania karnego (przygotowawcze, sądowe I instancji, sądowe międzyinstancyjne, sądowe II instancji).

" Uwagi dotyczące zabezpieczenia mieszkania tymczasowo aresztowanego (uzasadnienie wypowiedzi).

" Uwagi na temat zapewnienia opieki nad dziećmi, osobą chorą lub niedołężną pozostającą na utrzymaniu tymczasowo aresztowanego.

" Jak długo jest Pan tymczasowo aresztowany?

" Podstawa tymczasowego aresztowania (matactwo, ukrywanie się utrudnianie postępowania, popełnienie zbrodni, działanie w warunkach recydywy, popełnienie czynu, którego stopień społecznego niebezpieczeństwa jest znaczny, skazany nieprawomocnie).

" Ile razy składał Pan zażalenie do sądu w sprawie tymczasowego aresztowania? Jeżeli tak, czym uzasadniono odmowę?

" Ile razy składał Pan wniosek o uchylenie tymczasowego aresztowania w trybie art. 214 k.p.k. i czym go uzasadniał (postępowanie zakończono, zebrano dowody w sprawie; jest niewinny - nie popełnił czynu; dalsze stosowanie tymczasowego aresztowania może zagrażać życiu lub zdrowiu oskarżonego albo będzie miało ciężkie następstwa dla oskarżonego lub jego rodziny; inne powody)?

" Jeżeli składał Pan wniosek, czym uzasadniono odmowę?

" Ile czasu przebywa Pan w tym areszcie śledczym, zakładzie karnym?

" Uwagi dotyczące warunków bytu w areszcie śledczym lub zakładzie karnym (zaludnienie celi, dopływ światła i powietrza, wilgotność, możliwość załatwiania potrzeb fizjologicznych; ocena).

" Uwagi dotyczące wyżywienia i jego ocena.

" Uwagi dotyczące "wypiski" i możliwości zakupów "na wypiskę"; ocena.

" Uwagi dotyczące możliwości otrzymywania paczek.

" Uwagi dotyczące możliwości mycia się i kąpieli; ocena.

" Uwagi dotyczące stosunku personelu do aresztu śledczego lub zakładu karnego.

" Uwagi dotyczące karania dyscyplinarnego i jego ocena

" Uwagi dotyczące opieki lekarskiej i jej ocena.

" Pana stosunek do podkultury? Czy Pan grypsuje?

" Czy doznał Pan przykrości od innych osadzonych? Jeżeli tak, czy zawiadomił Pan o tym służbę więzienną? Czy dowiedziała się o tym z innego źródła? Jaka była reakcja?

" Uwagi dotyczące podkultury w areszcie śledczym, zakładzie karnym.

" Uwagi dotyczące przyjmowania i załatwiania skarg; ocena.

" Uwagi dotyczące obiegu korespondencji i jego ocena. Czy sądzi Pan, że winę za istniejącą sytuację ponosi: organ dysponujący, służba więzienna czy oba organy,

a może są inne tego przyczyny?

" Uwagi dotyczące wyrażania zgody na widzenia z rodziną lub innymi osobami; ocena.

" Uwagi na temat spaceru, jego możliwości, systematyczności itd.; ocena.

" Czy coś zakłóca wypoczynek nocny?

" Uwagi dotyczące możliwości korzystania z prasy i książek; ocena.

" Uwagi dotyczące możliwości korzystania z telewizji; ocena.

" Czy jest Pan zatrudniony przy pracach porządkowych lub pracach odpłatnych? uwagi.

" Czy podczas pobytu w areszcie śledczym lub zakładzie karnym w czasie wykonywania czynności procesowych doznał Pan jakichś nieprzyjemności? Jeżeli tak, czy zgłaszał to komuś? Z jakim skutkiem? Jeżeli nie składał Pan zażalenia, to dlaczego?

" Czy w czasie pobytu w areszcie śledczym lub zakładzie karnym wizytował sędzia penitencjarny lub prokurator penitencjarny?

" Co poza faktem pozbawienia wolności jest największą dolegliwością pobytu w areszcie śledczym lub zakładzie karnym?

" Uwagi dodatkowe.

Metryczka: Wiek, płeć. Czy przed pozbawieniem wolności miał stałe miejsce zamieszkania i czy pracował? Liczba osób na utrzymaniu. Ile razy był karany? Ile razy odbywał karę pozbawienia wolności? Łączny okres pozbawienia wolności. Czy jest recydywistą z art. 60 § 1 k.k. lub art. 60 § 2 k.k.?

E. Kwestionariusz do rozmowy ze skazanym

" Płeć.

" Okres pobytu w danym zakładzie.

" Grupa klasyfikacyjna: pierwszy raz karany, młodociany, recydywista; podgrupa klasyfikacyjna.

" Uwagi na temat warunków bytu w zakładzie karnym i ich ocena.

" Uwagi na temat opieki lekarskiej; jej ocena.

" Uwagi na temat wyżywienia; jego ocena.

" Uwagi dotyczące możliwości zakupów "na wypiskę"; ocena.

" Uwagi o myciu się kąpieli; ocena.

" Uwagi dotyczące traktowania przez funkcjonariuszy; ocena.

" Uwagi dotyczące karania dyscyplinarnego; ocena.

" Pana stosunek do podkultury. Czy pan grypsuje?

" Czy doznał Pan przykrości od innych skazanych? Czy zawiadomił o tym fakcie administrację zakładu i jaka była jej reakcja?

" Co zmieniłby Pan w zakładzie, gdyby to od Pana zależało?

" Czy w ciągu ostatniego roku miał Pan trudności z przekazaniem skargi na postępowanie funkcjonariuszy Służby Więziennej?

" Czy jest Pan zatrudniony odpłatnie lub nieodpłatnie? Uwagi dotyczące warunków zatrudnienia i wynagradzania; ocena.

" Czy ma Pan zastrzeżenia do warunków bhp.

" Uwagi dotyczące widzeń.

" Uwagi dotyczące korespondencji.

" Uwagi dotyczące pracy kulturalno-oświatowej.

" Czy coś zakłóca Pana wypoczynek nocny?

" Uwagi na temat praktyk religijnych.

" Czy skazani są powiadamiani o wizycie w zakładzie karnym sędziego penitencjarnego? Kiedy ostatnio był w zakładzie sędzia lub prokurator penitencjarny i wizytował celę, w której Pan przebywa?" Czy utrudnia się kontakt z sędzią lub prokuratorem penitencjarnym?

" Czy w celi jest regulamin?

" Czy wychowawca jest osobą kompetentną?

" Czy wychowawca chętnie udziela pomocy osadzonym? Uwagi i oceny.

" Co zmieniłby Pan w więziennictwie, zakładzie, gdyby to od Pana zależało?

F. Kwestionariusz do rozmowy z pacjentem szpitala więziennego

" Status pacjenta: tymczasowo aresztowany, skazany.

" Wiek i płeć.

" Jest pozbawiony wolności: pierwszy raz, drugi; jest recydywistą specjalnym, zwykłym, wielokrotnym.

" Czy jest Pan inwalidą? Której grupy?

" Jaki jest Pana stosunek do podkultury? Czy Pan grypsuje?

" Okres pozbawienia wolności ogółem.

" Czas obecnego pozbawienia wolności.

" Jak długo oczekiwał Pan na umieszczenie w szpitalu?

" Z jakiego powodu został Pan umieszczony w szpitalu?

" Ile czasu upłynęło od ujawnienia się schorzenia uzasadniającego pobyt w szpitalu? Czy wystąpiło ono podczas obecnego pozbawienia wolności czy wcześniej?

" Czy podczas obecnego pozbawienia wolności, przed umieszczeniem w szpitalu, leczył się Pan na to schorzenie? Jeżeli tak, to gdzie (ambulatoryjnie, szpitalnie)? Uwagi na temat poprzedniego leczenia; jego ocena.

" Czy pytano Pana o zgodę na umieszczenie w szpitalu?

" Czy jest Pan informowany o stanie swego zdrowia?

" Czy prosił Pan o udostępnienie mu dokumentacji lekarskiej? Jeżeli odmówiono, czym argumentowano odmowę?

" Uwagi o sposobie leczenia w szpitalu; jego ocena.

" Uwagi dotyczące otrzymywania leków; ocena.

" Uwagi dotyczące traktowania pacjenta przez personel nie medyczny, średni personel medyczny (pielęgniarki) i lekarzy.

" Gdzie znajduje się ubikacja?

" Gdzie jest usytuowana umywalka?

" Czy może Pan chodzić, poruszać się o własnych siłach?

" Uwagi o wyżywieniu; ocena.

" Czy ma Pan trudności ze spożywaniem posiłków?

" Czy ma Pan trudności z myciem się, kąpielą?

" Czy ma Pan trudności z załatwianiem potrzeb fizjologicznych?

" Liczba osób w celi szpitalnej.

" Czy cela jest otwarta w dzień?

" Uwagi o warunkach bytowych w celi (oświetlenie naturalne i sztuczne, temperatura, dopływ świeżego powietrza, czystość); ocena.

" Czy łóżka są odpowiednie?

" Ocena stanu pościeli. Jak często jest zmieniana?

" Czy coś przeszkadza w wypoczynku nocnym?

" Czy coś zakłóca spokój w czasie dnia?

" Czy pacjenci mogący chodzić odbywają spacery? Jak często, gdzie i jak długo można spacerować w ciągu dnia?

" Czy i gdzie wolno chorym palić? Czy palenie nie przeszkadza innym pacjentom?

" Jak przestawia się dostęp do prasy?

" Czy i jaka jest możliwość korzystania z biblioteki?

" Czy i jaka jest możliwość oglądania telewizji?

" Czy można korzystać z posług religijnych?

" Czy można się widywać z rodziną lub innymi osobami?

" Czy doznał Pan przykrości od innych pacjentów?

" Dodatkowe uwagi o pobycie w szpitalu.

G. Kwestionariusz do rozmowy z pacjentem szpitala psychiatrycznego

" Wiek, płeć.

" Wykształcenie.

" Zawód.

" Stan cywilny.

" Czy ma Pan mieszkanie, do którego może wrócić?

" Czy może Pan liczyć na czyjąś pomoc po powrocie ze szpitala? Jeżeli tak, kim jest ta osoba?

" Czy jest Pan ubezwłasnowolniony (częściowo, całkowicie)?

" Odległość szpitala od miejsca zamieszkania.

" Czy wspomniana odległość ma wpływ na częstotliwość odwiedzin osób bliskich?

" Sytuacja materialna Pana o osób, na które może Pan liczyć.

" Czy stać Pana na środki higieny, zakup żywności, papierosy itp.?

" Czy wie Pan, na co jest chory?

" Czy w Pana środowisku rodzinnym, sąsiedzkim lub towarzyskim jest coś, co wywołuje zaburzenia w Pana psychice?

" Ile miał Pan lat, gdy wystąpiły pierwsze symptomy choroby?

" Ile razy był Pan w szpitalu (łącznie z obecnym pobytem)?

" Jak długo jest Pan w tym szpitalu?

" Jak długo (łącznie) przebywał Pan w szpitalach psychiatrycznych?

" Ocena warunków bytowych w tym szpitalu (liczba osób w pokoju, oświetlenie, temperatura, wilgotność, wyposażenie pokoju, możliwość dopływu świeżego powietrza itd.).

" Uwagi dotyczące możliwości załatwiania potrzeb fizjologicznych.

" Uwagi dotyczące możliwości mycia się i kąpieli oraz stanu odpowiednich urządzeń.

" Czy ma Pan szafkę, w której może przechowywać swoje rzeczy?

" Czy ma Pan mydło, grzebień, szczoteczkę i pastę do zębów, przybory do golenia (mężczyźni), podpaski (kobiety)?

" Czy ma Pan ubranie, buty, kurtkę (jesionkę) przystosowane do pory roku?

" Uwagi dotyczące wyżywienia (ilość, jakość); jego ocena.

" Uwagi dotyczące leczenia psychiatrycznego.

" Czy stosowano wobec Pana w tym szpitalu przymus fizyczny lub szczególne środki bezpieczeństwa (kaftan, pasy itd.)? Jakie? Ile razy? Uwagi na ten temat.

" Czy bierze Pan udział w terapii zajęciowej? Jakie ma Pan uwagi na ten temat?

" Czy jest Pan przyuczony do zawodu? Uwagi na ten temat.

" Czy jest Pan zatrudniony odpłatnie? Jeśli tak, jaką pracę Pan wykonuje i ile Pan zarabia?

" Czy cierpi Pan na jakieś choroby somatyczne? Na jakie? Jak długo?

" Czy jest Pan leczony na choroby somatyczne? Na jakie? Uwagi na ten temat.

" Czy jest Pan zdolny do uczestnictwa w zajęciach sportowych? Jeśli tak, w jakich zajęciach bierze Pan udział i jak często?

" Uwagi dotyczące traktowania pacjenta przez personel.

" Uwagi dotyczące traktowania pacjenta przez innych pacjentów.

" Uwagi dotyczące odwiedzin. Kto i jak często Pana odwiedza?

" Uwagi dotyczące korespondencji.

" Czy w szpitalu tym znalazł się Pan z własnej woli, czy pod przymusem?

" Czy uważa Pan, że jest niesłusznie trzymany w szpitalu, jeśli tak, dlaczego?

" Czy w jakiś sposób protestował Pan przeciwko pobytowi w szpitalu i z jaką spotkał się Pan reakcją?

" Czy jest coś, co sprawia panu podczas pobytu w szpitalu szczególną dolegliwość?

" Czy uczestniczy Pan w praktykach religijnych? Uwagi na ten temat.

" Uwagi dotyczące zajęć kulturalno-oświatowych.

" Uwagi dotyczące dostępu do biblioteki i korzystania z prasy.

" Dodatkowe uwagi o pobycie w szpitalu.

H. Kwestionariusz do rozmowy z pacjentem izby wytrzeźwień

" Gdzie i w jakich okolicznościach pił Pan alkohol?

" Gdzie zatrz6ymano Pana celem dowiezienia do izby wytrzeźwień?

" O której godzinie został Pan zatrzymany i w jakich okolicznościach?

" Kto Pana zatrzymał?

" Kto Pana przetransportował?

" Czy decyzja o zatrzymaniu Pana w celu dowiezienia do izby wytrzeźwień była słuszna?

" Czy uważa Pan, że można było postąpić z nim inaczej?

" Uwagi dotyczące traktowania pacjenta w czasie zatrzymania i transportowania?

" W jaki sposób badano w izbie wytrzeźwień stan Pana nietrzeźwości?

" Czy żądał Pan przeprowadzenia badania na zawartość alkoholu w organizmie?

" Czy badał Pana lekarz? Uwagi na ten temat.

" Uwagi o warunkach rozbierania się i ubierania w koszulę lub inną odzież zastępczą.

" Uwagi o odbieraniu dokumentów, pieniędzy, przedmiotów wartościowych i rzeczy osobistych celem złożenia ich w depozycie.

" Uwagi o myciu pacjenta lub możliwości mycia się.

" Uwagi dotyczące traktowania pacjenta do momentu ulokowania go w sali.

" Czy stosowano wobec Pana szczególne środki przymusu? Czy był Pan przypinany pasami lub obezwładniony w inny sposób? Ocena stosowania tego środka.

" Jak długo był Pan obezwładniony?

" Czy wskutek stosowania takiego środka doznał Pan jakichś uszkodzeń lub szczególnych dolegliwości?

" Czy w sali, w której Pan przebywał, można było przywołać opiekuna zmianowego lub inną osobę z personelu izby wytrzeźwień? Jeśli tak, w jaki sposób?

" Ile osób było w tej samej sali?

" Czy były trudności z załatwianiem potrzeb fizjologicznych?

" Czy w sali była właściwa temperatura?

" Czy można było dostać coś do picia?

" Czy ktoś kontrolował zachowanie pacjentów w sali? Jak często i w jaki sposób?

" Czy spotkało Pana cos złego lub nieprzyjemnego ze strony innych pacjentów?

" Czy spotkało Pana cos złego lub nieprzyjemnego ze strony personelu?

" Czy w czasie zwolnienia z izby wytrzeźwień zwrócono Panu wszystkie rzeczy osobiste, dokumenty i pieniądze?

" Czy uważa Pan, że zwolnienie z izby wytrzeźwień nastąpiło we właściwym momencie?

" O której został Pan zwolniony z izby wytrzeźwień?

" Czy miał Pan pieniądze na opłacenie pobytu w izbie wytrzeźwień i dowozu do niej? Czy zapłacił Pan, czy należność potrącono z Pana depozytu pieniężnego? Czy zostawiono Panu pieniądze na opłacenie przejazdu do miejsca zamieszkania?

" Dodatkowe informacje o zatrzymaniu, doprowadzenie i pobycie w izbie wytrzeźwień.

Metryczka: Wiek, stan cywilny, wykształcenie, zawód, praca. Liczba pobytów w izbie wytrzeźwień. Problemy z alkoholem. Leczenie odwykowe. Inne dane lub spostrzeżenia dotyczące pacjenta.

Informacje pochodzące od personelu izby wytrzeźwień: Powód zatrzymania, godzina zatrzymania, związek zatrzymania z ewentualnym popełnieniem przestępstwa lub wykroczenia. Stan alkoholu we krwi (sposób ustalenia nietrzeźwości). Stwarzane problemy. Poprzednie pobyty. Dane o uregulowaniu należności. Dodatkowe informacje.

Lustracja obejmuje również dokumentację jednostki (placówki) , a więc: dzienniki, księgi, akta osobowe itd., prowadzone przez jej administrację. Są one cennym materiałem ilustrującym funkcjonowanie jednostki i postępowania z osobami pozbawionymi wolności. Dokumentację przegląda się zazwyczaj po zakończeniu rozmów z osobami pozbawionymi wolności.

Ostatnim etapem lustracji jest ponowne spotkanie lustratorów z kierownictwem jednostki (placówki) i innymi członkami personelu, a także z zaproszonymi - w związku z lustracją - sędziami, prokuratorami itd. podczas tej fazy lustracji przedstawia się ustnie wstępne ustalenia i wysłuchuje wyjaśnień kierownika jednostki oraz innych osób obecnych na spotkaniu.

Z lustracji sporządza się sprawozdania. Niejednokrotnie służą one do opracowywania zbiorczych raportów obrazujących stan przestrzegania praw osób pozbawionych wolności przebywających w jednostkach określonego typu.

3. Przekazywanie wyników lustracji

Rzecznik praw obywatelskich przekazuje sprawozdania i raporty z lustracji kierownikowi lustrowanej jednostki, jej organom zwierzchnim i innym kompetentnym instytucjom zajmującym się ochroną praw i wolności człowieka. Adresatów sprawozdań i raportów zwykle się prosi o wyrażenie opinii o zawartych w nich ustaleniach i wnioskach oraz o przekazanie swego stanowiska rzecznikowi.

Na podstawie wyników lustracji rzecznik kieruje również wystąpienia do organów bądź instytucji, w których działalności stwierdził naruszenie praw osób pozbawionych wolności, w tym również do centralnych i terenowych organów władzy i administracji.

4. Uwagi końcowe

Lustracje przeprowadzane przez rzecznika praw obywatelskich i jego przedstawicieli stanowią wyjątkową wartość poznawczą i przyczyniają się do lepszego przestrzegania praw osób pozbawionych wolności. Ich wyniki są cenne i dlatego, że już wyeliminowały z działalności niektórych jednostek (placówek) wiele środków i metod szkodliwych, bezprawnych i niegodnych człowieka.

Ocenianie lustracji przeprowadzonych przez rzecznika praw obywatelskich i jego przedstawicieli oraz formułowanie na ich podstawie wniosków powinno być z konieczności czynione z wielką ostrożnością. Dotyczą one bowiem wyjątkowo delikatnej i złożonej materii, jaką są prawa człowieka i ich ochrona, człowieka pozbawionego wolności. Ponadto należy pamiętać, że owe oceny i wnioski są formułowane przede wszystkim na podstawie informacji uzyskiwanych w czasie przeprowadzania lustracji. Istnieje bowiem zawsze chęć ukrycia części prawdy zarówno przez personel danej jednostki (placówki), jak i osoby pozbawione wolności. Chodzi tu głównie o informacje niekorzystne dla nich, a lustratorzy nie są przecież w stanie wszystkiego dostrzec i opisać.

Doświadczenie wyniesione z wieloletniej działalności lustracyjnej pozwoliło rzecznikowi praw obywatelskich objąć lustracją kolejne, nowe jednostki (placówki), zwiększyć zakres badań, a także przeprowadzać je rzetelniej. Początkowo lustracji dokonywano w jednostkach niemal wyłącznie przeznaczonych dla dorosłych, później objęto nimi również placówki przeznaczone dla nieletnich. Przez pewien czas koncentrowano się na aresztach śledczych i zakładach karnych lub na nie istniejących już ośrodkach przystosowania społecznego. Po pewnym czasie przystąpiono do badań aresztów policyjnych (dziś nazywanych policyjnymi izbami zatrzymań), schronisk i zakładów poprawczych, policyjnych izb dziecka, szpitali psychiatrycznych oraz izb wytrzeźwień. Dzisiaj przeprowadza się lustracje niemal we wszystkich jednostkach, w których przebywają osoby pozbawione wolności. W pierwszych latach działalności lustrującej interesowano głównie warunkami bytowymi i postępowaniem wobec osób pozbawionych wolności, poprzestając na poznawaniu podstawowych środków oddziaływania stosowanych w danej jednostce (nauka, praca i zajęcia kulturalno-oświatowej). Gdy przedmiotem badań stały się inne ośrodki wychowawcze, opiekuńcze, resocjalizacyjne, o charakterze prewencyjnym i represyjnym, zaczęto się również interesować wykonywaniem środków dyscyplinujących, stosowaniem szczególnych środków przymusu (tj. pasów obezwładniających, kaftanów bezpieczeństwa, umieszczaniem w celach izolacyjnych, celach zabezpieczających, itd.).

W tym miejscu warto przytoczyć wypowiedź funkcjonariuszy Służby Więziennej Centralnego Zarządu Zakładów Karnych, będącą odpowiedzią na mój referat wygłoszony na posiedzeniu Zakładu Kryminologii i Polityki Kryminalnej Uniwersytetu Warszawskiego w 1993 r., poświęcony skargom więźniów kierowanym do rzecznika praw obywatelskich oraz lustracjom przeprowadzanym przez niego w jednostkach penitencjarnych:

"Dopóki Rzecznik Praw Obywatelskich i jego przedstawiciele, lustrując areszty śledcze i zakłady karne, interesowali się warunkami bytowymi i niektórymi środkami resocjalizacyjnymi, dopóty kierownictwo więzienia było spokojne. Nie przejawiano żadnego zdenerwowania lub obaw o wyniki lustracji. Co najwyżej, można się było spodziewać stwierdzenia przez niego lub jego przedstawicieli uchybień powszechnie znanych, wielokrotnie powtarzanych. Natomiast kiedy podczas tych lustracji zaczęto penetrować obszary szczególnie drażliwe, po części wstydliwe, stanowiące tabu, zarezerwowane dla lustracji wewnętrznych, wzrósł niepokój władz więziennych, a tym samym zmienił się stosunek do lustracji przeprowadzanych przez rzecznika; podchodzono do nich o wiele poważniej".

Na zakończenie należy podkreślić fakt ciągłego usprawniania techniki lustracyjnej i objęcia badaniami dokumentacji jednostek, czego wcześniej nie czyniono.

Mimo wielu korzystnych zmian wyrażających się wzrostem podmiotowości prawnej osób pozbawionych wolności, mniej licznymi naruszeniami praw i godności tych osób, lustracja jest nadal potrzebna. Powszechnie wiadomo jak wiele zrobiono w dziedzinie ochrony praw osób przebywających w aresztach śledczych i zakładach karnych, jednak nie można powiedzieć, że zrobiono już wszystko. Sama świadomość, iż lustracje są przeprowadzane skuteczniej, zapewnia ochronę praw osób pozbawionych wolności. Dziś trudno już wyobrazić sobie zaniechanie tej działalności przez rzecznika praw obywatelskich i jego przedstawicieli. Prawdopodobnie miałoby to ujemne konsekwencje dla przestrzegania praw osób pozbawionych wolności.

Komentarze (0)